Η χρηστικότητα της ηθικής

Του Τάσου Μακρή

Εκτός από τα σύμφυτα με τον άνθρωπο ένστικτα, από τη στιγμή της γένεσης μέσα σε μία πορεία μακραίωνης εξέλιξης μέχρι τον τελευταίο χτύπο ενός καλορυθμισμένου ρολογιού λιγοστά έχουν αλλάξει, με την ουσιαστική έννοια της αλλαγής. Και η ουσιαστική αλλαγή αναφέρεται στο σκέπτεσθαι του ανθρώπου και, εν γένει, στον σύνολο των εσωτερικών του ψυχοδιανοητικών διεργασιών. Γιατί ο χρόνος—κακά τα ψέματα—προχωράει, μεταβάλλοντας τα επιφαινόμενα που απορρέουν από την γενικότερη ανθρώπινη δραστηριότητα, με όλα τα εξωτερικά γνώρισμα τα οποία αυτή περιλαμβάνει, εμφανισιακά ή λειτουργικά. Απότοκο ,λοιπόν, της πολυεπίπεδης εξέλιξης αποτελούσε ανέκαθεν η προσαρμογή στα παραλλήλως μεταβαλλόμενα δεδομένα των φυσικών και κοινωνικών συνθηκών. Η πορεία αυτή,ωστόσο,διέθετε σε μεγάλο βαθμό διεκπεραιωτικό χαρακτήρα,λειτουργώντας συχνά ως ελιγμός απέναντι στη φθορά και τη στασιμότητα.

Ταυτόχρονα,βέβαια,μεταβαλλόταν και το κέλυφος της ηθικής, μα ποτέ η ίδια.Έγιναν αναμφίβολα διάφορες προσπάθειες επαναδιατύπωσής της, με την τυποποίηση και σταθεροποίηση των αλλαγών, διαμορφώνοντας το εκάστοτε savoir vivre, οι οποίες όμως έλαβαν και πάλι χρηστικό χαρακτήρα ως κριτήρια ταξικού προσδιορισμού. Παρ’ όλα αυτά η τήρηση των κανόνων, εκτός από τον φαινομενικό κοινωνικό διαχωρισμό που επέβαλλε, εξυπηρετούσε ακόμη τις βασικές(ή ακόμα και πρωτόγονες) ανάγκες συμβίωσης του ανθρώπου. Οι σημερινές συνήθειες που μοιάζουν σαν εκφράσεις τυπολατρίας, δίχως νόημα, στην πραγματικότητα ρύθμιζαν κάποτε(σε διαφορετικό, ίσως, χρόνο η καθεμία,αλλά και παράλληλα) και διευκόλυναν την καθημερινότητα, εισχωρώντας σε και διαμορφώνοντας μια καθολική ρουτίνα, η οποία ελάχιστα έχει αλλάξει στον πυρήνα της.

Η ιδέες στη ζωή και για τη ζωή,όμως,μάλλον δεν ακολουθούν το δυιιστικό, ανεξάρτητο πρότυπο, αλλά συνδέονται με τις ενέργειες των διάφορων κοινωνιών και,συνεπώς, με την ελαφρώς “μεταβαλλόμενη μονιμότητά” τους.Η συμπαγής σχετικά εικόνα που έχουν σχηματισμένη οι ενταγμένοι και ορθώς κοινωνικοποιημένοι στις κοινωνίες ανά τον κόσμο για την αιμομιξία λ.χ. είναι—το ελαφρότερο—καταγγελτική. Αν αναρωτηθεί κανείς ανοιχτά,ωστόσο,τι είναι αυτό που την καθιστά τόσο αποτρόπαιη και την επιφορτίζει με ένα καθαρά αρνητικό πρόσημο, μάλλον, εκτός από επιδερμικούς και επιπόλαιους χαρακτηρισμούς, θα εισπράξει σιωπή. Στην ουσία, αν το ζήτημα αυτό μελετηθεί αποκλειστικά από βιολογική σκοπιά, αναδεικνύεται η χρηστικότητα των αβασάνιστων καταγγελιών.Συγκεκριμένα, οι ενδοοικογενοιακοί δεσμοί αυτού του είδους δύναται να συμβάλουν στην αύξηση τον πιθανοτήτων για εμφάνιση μεταλλάξεων και, προκειμένου ο άνθρωπος να αποφύγει ένα τέτοιο ενδεχόμενο—είτε από εσωτερικό,εγγενές ένστικτο είτε από εμπειρία—εφηύρε το ανάλογο σύστημα αξιών.

Η παραδοξότητα,μάλιστα,της αλληλουχίας συνήθεια-ιδέα μεγιστοποιείται στα υπαρξιακά ζητήματα, τα οποία,σύμφωνα με μια επιφανειακή θεώρηση των πραγμάτων,βρίσκονται αυστηρά αποσυνδεδεμένα από τον χωροχρόνο που βιώνεται, το εδώ και το τώρα, και ανήκουν στην φαντασιακή και μόνο σφαίρα του επέκεινα. Στους αέναους αυτούς προβληματισμούς,ωστόσο,η συνήθεια όχι μόνο δε σωπαίνει, αλλά γιγαντώνεται, έτσι ώστε να περικλείσει το ακατονόητο και να το εισαγάγει στη σφαίρα του αντιληπτού. Έτσι, η εθιμοτυπία και, εν γένει, η συμπεριφορά απέναντι στα συγκεκριμένα θέματα επιβάλλεται και παγιώνεται, λαμβάνοντας στατικό χαρακτήρα και προβάλλοντας ύψιστη αντίσταση στον χρόνο. Οι παραδόσεις,άλλωστε,που περιτριγυρίζουν τα διάφορα αναπάντητα ερωτήματα ως αντίδραση στο  μεταφυσικού και ως περιχαράκωσή του διατηρούν ,με αμελητέες σχεδόν διαφοροποιήσεις, τον χαρακτήρα τους,ειδικά στις ανά τον χρόνο ελληνικές κοινωνίες.

Η ηθική,λοιπόν,όχι μόνο δεν αντιμάχεται τη χρηστικότητα, αλλά ελίσσεται, προσαρμόζεται και ύστερα παγιώνεται, ούτως ώστε να την διαφυλάξει. Διατηρούμενη,βέβαια,ανέπαφη στον χρόνο και καθώς οι ανάγκες αλλάζουν και οι κοινωνίες εξελίσσονται(στον γραμμικό άξονα του χρόνου),η ηθική μοιάζει περισσότερο σαν ένα καπρίτσιο ή σαν μία καλοστημένη παγίδα στα χέρια της “μπουρζουαζίας”, για να  πλήξει το δεινοπαθέν “προλεταριάτο”.Γεννιέται,έτσι, το ερώτημα: αν αποκωδικοποιηθούν οι μέχρι πρότινος άγνωστες περιοχές που το παρόν παλαιολιθικό(χρονικά) σύστημα αξιών καθορίζει, ο άνθρωπος θα είναι σε θέση να απεκδυθεί την ίδια του την ουσία και να επανακατασκευάσει ένα νέο σύστημα αξιών ή θα αποτελματωθεί εξ’ ολοκλήρου η εφεξής εξέλιξή του;

makris

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s